2- پیشینه

استفاده از سازه‌های موقت داربست به دوران باستان برمی‌گردد. شواهدی از نقاشی‌های غار لاسکو در فرانسه که قدمت آن‌ها به حدود 17000 سال قبل از میلاد می‌رسد، نشان می‌دهد که از داربست برای دسترسی به نقاط مرتفع برای خلق نقاشی‌ها استفاده می‌شده است. مدارک دیگری نیز از وجود داربست در تمدن‌های باستانی مانند مصر، یونان و چین باستان حکایت دارد. مصریان باستان از داربست‌های چوبی ساخته‌شده از درختان نخل برای ساخت اهرام و مجسمه‌های عظیم خود استفاده می‌کردند. نقاشی‌های مقبره‌ها و پاپیروس‌ها، تصاویری از کارگران را در حال کار بر روی داربست نشان می‌دهد. این داربست‌ها به احتمال زیاد با استفاده از طناب و میخ به هم متصل می‌شدند. یونانیان باستان نیز از داربست‌های چوبی و فلزی برای ساخت معابد و بناهای عمومی خود استفاده می‌کردند. آن‌ها از قرقره و اهرم برای بالا بردن مواد و داربست به ارتفاعات استفاده می‌کردند. در دوران قرون وسطی، از داربست‌های چوبی برای ساخت کلیساها و سایر سازه‌های بلند استفاده می‌شد. با این حال، طراحی و ساخت داربست‌ها در این دوره نسبتاً ابتدایی بود و خطرات زیادی برای کارگران به همراه داشت. اما با این حال انقلاب صنعتی نقطه عطفی در تاریخ داربست بود. اختراع فولاد منجر به ساخت داربست‌های فلزی قوی‌تر و بادوام‌تر شد. این امر به نوبه خود امکان ساخت سازه‌های بلندتر و پیچیده‌تر را فراهم کرد.

در قرن بیستم، شاهد پیشرفت‌های چشمگیری در طراحی و ساخت داربست بودیم. اختراع داربست‌های لوله و بست، نصب و برچیدن داربست را آسان‌تر و سریع‌تر کرد. همچنین، معرفی استانداردهای ایمنی جدید، کار با داربست را برای کارگران امن‌تر کرد. امروزه، از انواع مختلف داربست برای طیف گسترده‌ای از کاربردها استفاده می‌شود. داربست‌های فلزی رایج‌ترین نوع داربست هستند، اما از داربست‌های آلومینیومی، چوبی و فایبرگلاس نیز استفاده می‌شود. داربست‌های مدرن به گونه‌ای طراحی شده‌اند که محکم، بادوام و ایمن باشند و می‌توانند بارهای سنگینی را تحمل کنند [1].

1-2- نقاط عطف مهم در تاریخ داربست

• 3000 سال قبل از میلاد: مصریان باستان از داربست‌های چوبی برای ساخت اهرام استفاده می‌کنند.
• 500 سال قبل از میلاد: یونانیان باستان از داربست‌های چوبی و فلزی برای ساخت معابد استفاده می‌کنند.
• 1700 میلادی: اختراع فولاد منجر به ساخت داربست‌های فلزی قوی تر می‌شود.
• 1900 میلادی: اختراع داربست‌های لوله و بست.
• 1970 میلادی: معرفی استانداردهای ایمنی جدید برای داربست.

سازه‌های موقت داربست در طول تاریخ تکامل یافته‌اند و به ابزاری ضروری برای ساخت‌و‌ساز، مرمت و سایر فعالیت‌های در ارتفاع تبدیل شده‌اند. نوآوری و پیشرفت‌های مداوم در طراحی و ساخت داربست، ایمنی و کارایی آن‌ها را افزایش داده و به نوبه خود به ساخت سازه‌های بلندتر، پیچیده‌تر و چشمگیرتر کمک کرده است.

3- انواع سازه‌های موقت داربست و اهمیت آن‌ها

سازه‌های موقت داربست در اشکال و اندازه‌های مختلفی وجود دارند که هر کدام برای کاربرد و شرایط خاصی طراحی شده‌اند. در ادامه به برخی از رایج‌ترین انواع داربست‌ها و کاربردهای آن‌ها اشاره می‌کنیم [2]:

1-3- داربست‌های لوله و بست

این نوع داربست از لوله‌های فلزی و بست‌های مخصوص برای اتصال آن‌ها به یکدیگر تشکیل شده است. به دلیل انعطاف‌پذیری و کاربرد گسترده در انواع پروژه‌های ساختمانی، محبوب‌ترین نوع داربست هستند. برای ساخت دیوارها، سقف ها، نماها و سایر اجزای سازه‌ای ساختمآن‌ها، مرمت و بازسازی، نقاشی، نصب و راه‌اندازی تأسیسات و غیره کاربرد دارند.

2-3- داربست‌های چکشی

این نوع داربست از گوه‌های چوبی و لوله‌های فلزی تشکیل شده است. به دلیل اتصالات ساده و سرعت بالای نصب، برای کارهای کوتاه مدت و سبک مناسب هستند. به طور مثال برای نقاشی، تعمیرات جزئی و سایر کارهای سبک کاربرد دارند.

3-3- داربست‌های معلق

این نوع داربست از طریق طناب یا زنجیر از سقف یا سازه‌های مجاور آویزان می‌شود و برای دسترسی به مناطقی که امکان برپایی داربست‌های سنتی وجود ندارد، مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای تعمیر پل‌ها، زیرساخت‌ها و سایر سازه‌های مرتفع، همچنین کار بر روی نماها و نقاط مرتفع ساختمآن‌ها کاربرد دارند.

4-3- داربست‌های متحرک

این نوع داربست دارای چرخ‌هایی است که به آن‌ها امکان می‌دهد به راحتی در محل پروژه جابه‌جا شوند. برای کار در سطوح ناهموار یا برای دسترسی به چندین نقطه در یک منطقه کاربرد دارند. برای نقاشی، تعمیرات، نصب و راه‌اندازی تأسیسات و سایر کارهایی که نیاز به جابه‌جایی مداوم داربست دارند، مناسب هستند.

5-3- داربست‌های کابلی

این نوع داربست از کابل‌های فولادی و پلتفرم‌های آلومینیومی یا فولادی تشکیل شده است و به دلیل ظرفیت باربری بالا و فضای کار بزرگ، برای پروژه‌های سنگین و حجیم مناسب هستند. برای ساخت‌و‌ساز پل‌ها، استادیوم‌ها و سایر سازه‌های بزرگ کاربرد دارند.

6-3- اهمیت استفاده از داربست مناسب

استفاده از داربست مناسب از اهمیت بالایی برخوردار است زیرا:

الف) افزایش ایمنی کارگران: داربست‌های نامناسب می‌توانند خطر سقوط و سایر جراحات را افزایش دهند.

• افزایش بهره‌وری: داربست‌های مناسب به کارگران دسترسی ایمن و راحت به محل کار را فراهم می‌کند که منجر به افزایش بهره‌وری می‌شود.
• کاهش خسارات مالی: ریزش داربست می‌تواند منجر به خسارات مالی قابل توجهی به تجهیزات و سازه‌ها شود.

4- طراحی داربست

طراحی داربست فرایندی پیچیده است که به دانش و تخصص مهندسی نیاز دارد. طراحان داربست باید با الزامات ایمنی و عملکردی مختلفی آشنا باشند و سازه‎ای را طراحی کنند که بتواند بارهای وارده را به طور ایمن تحمل کند.

برای طراحی داربست نیاز به در نظر گرفتن عوامل متعددی است از جمله:

• بارگذاری: حداکثر باری که داربست باید تحمل کند، از جمله وزن کارگران، مصالح و تجهیزات.
• ارتفاع: ارتفاع داربست.
• دسترسی: دسترسی به مواضع کار.
• ملاحظات ایمنی: الزامات ایمنی مربوط به داربست، مانند کدهای ساختمانی و استانداردهای ایمنی.
• هزینه: هزینه‌های ترسیم، طراحی، محاسبه و تأیید نقشه‌ها [1].

5- ایمنی کار در ارتفاع و داربست‌بندی

یکی از جنبه‌های حیاتی داربست‌ها، ایمنی است. استفاده از داربست‌های ناکارآمد و غیراستاندارد می‌تواند به بروز حوادث متعددی منجر شود. این ریسک‌ها شامل سقوط سازه، فروپاشی و آسیب به کارگران و تجهیزات می‌باشد. سقوط افراد و اشیا از روی داربست یکی از مهم‌ترین و رایج‌ترین حوادث در صنعت ساخت‌و‌ساز است که می‌تواند عواقب جدی و گاهی مرگبار داشته باشد. ایمنی در استفاده از سازه‌های موقت داربست باید به عنوان یکی از اولویت‌های اصلی هر پروژه ساختمانی در نظر گرفته شود. تدوین و اجرای آئین‌نامه‌های استاندارد، آموزش مستمر کارگران و نظارت مداوم بر اجرای اصول ایمنی می‌تواند نقش مهمی در کاهش حوادث، بهبود بهره‌وری و افزایش کیفیت زندگی کارگران داشته باشد. با رعایت این اصول، صنعت ساخت‌و‌ساز می‌تواند به سمت توسعه پایدار و ایمن حرکت کند. افتادن و سقوط افراد یا اجسام از روی داربست از عوامل اصلی و حادثه ساز در صنایع ساختمانی و در حال ساخت‌و‌ساز است. گاهی خود داربست به علت عدم رعایت الزامات نصب و نیز عدم نظارت کافی فرو می‌ریزد و باعث آسیب‌های فراوانی می‌شود. داربست وسیله‌ای مؤثر و کارآمد و برعکس در صورت بی‌احتیاطی و استفاده ناایمن وسیله‌ای بسیار حادثه‌ساز است [3].

مؤسسه ایمنی کار و بهداشت فردی بـه عنـوان نـاظر و کنتـرل‌کننـده اسـتانداردهای داربست در ایالات متحده آمریکا به‌شمار می‌رود. از آنجا که اینگونه سازه‌ها در کارگاه یا در محـل کار نصب می‌گردند، نیاز به یک استاندارد بالاتری جهت حفظ ایمنی و سلامت کارگران و به‌طـور کلی افرادی که در محدوده داربست در رفت‌وآمد هستند، می‌باشد. هر کار یا فعالیتی که موقعیت انجام آن، در ارتفاع بیش از 2/1 متر نسبت به سطح مبنا باشد، قوانین کار در ارتفاع شامل حال آن می‌شود. سطح مبنا به اولین سطح زیرین جایگاه کار یا سکوی کار در ارتفاع، که به‌صورت ایمن باشد، گفته می‌شود. سامانه متوقف‌کننده به سامآن‌های گفته می‌شود که با استفاده از تجهیزات مناسب، در صورت انجام سقوط، با جذب انرژی ناشی از سقوط باعث کاهش شدت صدمات و جراحات وارده به عامل کار در ارتفاع می‌گردد [4].

از موارد مهم در داربست‌بندی این است که داربست بایستی توسط فرد ماهر و مجرب برپا و مرتباً بازدید شود. همچنین از لوازم و تجهیزات مناسب برای کار استفاده شود. در نگهداری از بست‌ها، لوله‌ها، رابط‌ها و ... باید دقت کافی مبذول شود. هیچ قطعه‌ای از داربست نباید از بالا به پائین پرتاب شود. تمامی بست‌ها و گیره‌ها برای دوام بیشتر بهتر است در یک ظرف محتوی روغن و گازوئیل نگهداری شوند. از به‌کار بردن قطعات معیوب، شکسته و خم‌شده باید به‌شدت پرهیز شود. در هنگام کار بایستی داربست بند از آچار مناسب رینگی برای کار استفاده نماید. استفاده از لوازم حفاظت فردی نظیر کفش ایمنی، کلاه، دستکش، لباس کار راحت (نه گشاد ونه تنگ)، کمربند ایمنی ضروری است. قبل از شروع کار تمامی افرادی که با داربست کار می‌کنند (داربست بند و ...) باید در کلاس‌های آموزشی شرکت نمایند و پس از گذراندن کلاس و قبولی در آزمون تئوری و عملی مجاز هستند که کار خود را شروع نمایند. برای افراد داربست بند کارت مخصوص صادر می‌شود که نشان می‌دهد این افراد دوره مربوطه را گذرانده و با رعایت کامل ایمنی مجاز به‌کار هستند. از به‌کارگیری افرادی که از ارتفاع می‌ترسند و تجربه و دانش کافی را ندارند بایستی جلوگیری شود. کارکنان باید در مورد خطرات داربست و چگونگی محافظت و کنترل خطرات آموزش‌های لازم را فرا گیرند. این آموزش‌ها شامل حفاظت در برابر برق‌گرفتگی، محافظت در برابر سقوط، خطر سقوط اجسام و چگونگی استفاده از داربست است. این آموزش‌ها بایستی به صورت مداوم تکرار گردد. آموزش کارکنان باید شامل برپاکردن، اوراق کردن، حرکت دادن، به کارگیری، بازسازی، نگهداری و بازرسی داربست برای تشخیص خطرات و روش‌های اصلاحی آن باشد. قبل از هر چیز فرد باید نحوه استفاده درست از کمربند ایمنی را فرا گیرد. در ارتفاع 2 متر به بالا باید از کمربند ایمنی استفاده کرد. عدم استفاده از کمربند ایمنی منسوخ شده، زیرا در هنگام سقوط افراد ضربه شدیدی به کمر وارد می‌کند که می‌تواند موجب آسیب شدید به نخاع و کمر شود. استفاده از کمربند مهار تمام بدن توصیه می‌شود، چون از چند جهت بدن را در برمی‌گیرد (ران پا، کمر، سینه و شانه) و فشار وارده به بدن در چند نقطه پخش می‌شود که این خود از شدت عوارض می‌کاهد. از اضافه کردن به سر طول طناب کمربند خودداری کنید. در جایی که طول طناب کم است، می‌توانید از یک تسمه سالم استفاده کنید. از طناب‌های نجات قرقره‌ای که متحرک هستند و همراه کاربر جابه‌جا می‌شوند، نیز می‌توان استفاده نمود [4].

قبل از شروع کار باید تمامی قسمت‌های کمربند شامل سگگ، کارابین تسمه‌ها و سایر ضمایم بررسی شود تا مشکلی نداشته باشد. از آلوده کردن کمربند به رنگ، روغن و ضربه شدید و کشیدن آن خودداری کنید. در ناحیه ران پا کمربند بایستی به‌درستی و محکم قرار گیرد که در هنگام سقوط کمترین ضربه به بدن به‌ویژه ناحیه بین دو ران وارد آید. فاصله مناسب بین جناغ سینه و کمربند باید به اندازه یک کف دست باز ‌باشد. در بالای سازه‌های فلزی بهتر آن است که کمربند را به طـناب نجات ببندید و یا جای محکم دیگر. در جاهایی که امکان استفاده از طناب نجات وجود ندارد، در داخل سبد حمل نفر کمربند خود را به قلاب جرثقیل ببندید. برای اینکه کاربر بداند که داربست از لحاظ ایمنی مورد تأیید است یا خیر، از برچسب استفاده می‌شود. این برچسب در مقابل گرما، نور آفتاب، رطوبت و باران مقاوم است و توسط ماژیک‌های مخصوصی روی آن نوشته می‌شود. برچسب سبز یعنی داربست از لحاظ ایمنی مورد تأیید است. این برچسب توسط ناظر داربست‌بندی به داربست آویزان می‌شود. برچسب باید در محل ورود افراد به داربست باید کاملاً مشخص باشد. اگر داربست از لحاظ ایمنی مورد تأیید نباشد، برچسب قرمز نصب می‌شود. کار کردن روی داربستی که برچسب قرمز دارد، مجاز نیست. بهتر است ابتدای محل ورود داربستی که برچسب قرمز دارد، با نوار خطر بسته شود. برای انجام پیشنهاد، بازرسی و ثبت نکات مهم ایمنی و ثبت نواقص و تاریخ بازدید از قسمت پشت برچسب سبز استفاده می‌کنند که به رنگ زرد است. در شرایط بد جوی (باران، برف، طوفان) و هرگونه تغییرات در ساختمان داربست، بازرسی از تمام اجزای داربست انجام می‌شود و برچسب مناسب آن نصب می‌شود [2].

6- مهم‎ترین خطرات سازه موقت داربست

مهم‎ترین خطرات سازه موقت داربست عبارت‌اند از [5]:

1-6- سقوط از ارتفاع

این بزرگ‎ترین خطر مرتبط با کار بر روی داربست است. سقوط می‎تواند ناشی از لغزش، از دست دادن تعادل، برخورد با اشیاء یا ناپایدار بودن داربست باشد.

2-6- ریزش داربست

اگر داربست به درستی نصب یا نگهداری نشود، می‎تواند فرو بریزد. این امر می‎تواند ناشی از اضافه بار سازه، ناپایدار بودن زمین یا بادهای شدید باشد.

3-6- ضربه توسط اجسام سخت

کارگران روی داربست ممکن است در معرض خطر ضربه خوردن توسط ابزار، مصالح یا سایر اشیاء که از بالا می‎افتند، باشند.

4-6- آتش‎سوزی

داربست‌های فلزی می توانند در صورت قرار گرفتن در معرض حرارت زیاد آتش بگیرند. این امر می تواند ناشی از جوشکاری، برش یا کار با شعله باز باشد.

5-6- برق‎گرفتگی

اگر داربست با خطوط برق تماس داشته باشد، می‎تواند باعث برق گرفتگی شود. این امر می‎تواند ناشی از ناپایدار بودن داربست یا بادهای شدید باشد.

7- دستورالعمل ایمنی در نصب و استفاده از داربست

داربست‎بندی یکی از موارد بسیار مهم در صنعت ساخت‌و‌ساز و همچنین در کارهای ارتفاعی است. اجرای صحیح داربست‎بندی و رعایت آئین‎نامه‎های مربوط به آن، می‌تواند موجب کاهش حوادث و تصادفات جانی در محل کار شود. در اینجا به برخی نکات مهم اشاره خواهیم کرد [6]:

1-7- نظارت بر داربست‎بندی

انجام یک نظارت دقیق و منظم بر داربست‎بندی و اطمینان از صحت و سلامت آن، از اهمیت بسیاری برخوردار است. هرگونه خرابی یا ضعف در داربست‎بندی می‌تواند منجر به حوادث جدی شود.

2-7- آموزش ایمنی

پرسنل کارگر باید قبل از شروع به کار در محل ارتفاع، آموزش‌های لازم در زمینه داربست‎بندی و کار در ارتفاع را دریافت کنند. آموزش‌های عملی و نظری در این زمینه می‌تواند به پیشگیری از حوادث کمک کند.

3-7- استفاده از تجهیزات ایمنی

استفاده از تجهیزات محافظت فردی مانند کسبه‎های ایمنی، کلاه ایمنی و کفش‌های محافظ، ضروری است. همچنین استفاده از تجهیزات داربست‎بندی مناسب نیز بسیار حائز اهمیت است.

4-7- رعایت آخرین استانداردها

همواره لازم است که در هنگام داربست‎بندی، آخرین استانداردها و دستورالعمل‌های مربوط به این حوزه را رعایت کرد. به علاوه، تأکید بر اهمیت استفاده از تجهیزات محافظت فردی، نظارت منظم بر داربست‌بندی و رعایت دقیق آئین‌نامه‌ها، موجب می‌شود که حوادث و تصادفات جانی در محل کار به حداقل ممکن برسد.

8- داربست در ایران

علی‌رغم اهمیت داربست در اجرای ساختمان در ایران، رعایت استانداردهای ایمنی در طراحی و نصب داربست‌ها با چالش‌هایی مواجه است. بسیاری از پروژه‌ها به دلیل صرفه‌جویی در هزینه‌ها یا نبود نظارت کافی، از داربست‌هایی استفاده می‌کنند که استانداردهای لازم را ندارند، که این موضوع می‌تواند خطرات جدی برای کارگران به همراه داشته باشد. همچنین، آموزش ناکافی کارگران در استفاده صحیح از داربست‌ها و تجهیزات حفاظتی، یکی از مشکلات اصلی است که نیاز به توجه ویژه دارد.

با وجود این چالش‌ها، تلاش‌هایی برای بهبود وضعیت ایمنی داربست‌ها در ایران صورت گرفته است. شرکت‌ها و نهادهای مرتبط با ساخت‌و‌ساز و سازمآن‌هایی مانند وزارت کار و وزارت راه و شهرسازی اقدامات متعددی برای ارتقای سطح ایمنی انجام داده‌اند. اما نیاز به اجرای دقیق‌تر استانداردها و نظارت بیشتر بر پروژه‌ها همچنان وجود دارد تا خطرات ناشی از حوادث مرتبط با داربست‌ها به حداقل برسد. افزایش آموزش‌های تخصصی، به‌روزرسانی استانداردها و نظارت بیشتر بر اجرای اصول ایمنی می‌تواند به بهبود ایمنی داربست‌ها در پروژه‌های ساختمانی کمک کند [7].

1-8- نقش داربست در مرمت سازه‌های تاریخی و باستانی در ایران

ایران با سابقه ی غنی و کهن خود، میزبان آثار تاریخی و باستانی متعددی است که هر کدام گنجینه‌ای از هنر، معماری و فرهنگ این سرزمین به شمار می‌روند. مرمت و حفظ این آثار ارزشمند، از جمله وظایف مهمی است که بر عهده ما گذاشته شده است.

در میان روش‌های مختلف مرمت، استفاده از داربست از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. داربست به عنوان یک سازه موقت، دسترسی ایمن و مناسب را برای مرمتگران فراهم می‌کند تا بتوانند به بخش‌های مختلف بنا، به خصوص بخش‌های مرتفع و صعب‌العبور، دسترسی داشته باشند و عملیات مرمت را با دقت و ظرافت بیشتری انجام دهند.

2-8- مزایای استفاده از داربست در مرمت سازه‌های تاریخی

• ایمنی: داربست، محیطی ایمن و پایدار را برای مرمتگران فراهم می‌کند و از سقوط آن‌ها از ارتفاع جلوگیری می‌کند.
• دسترسی: داربست امکان دسترسی به تمام بخش‌های بنا، حتی بخش‌های مرتفع و صعب‌العبور را فراهم می‌کند.
• دقت: با استفاده از داربست، مرمتگران می‌توانند با دقت و ظرافت بیشتری کار مرمت را انجام دهند.
• راندمان: استفاده از داربست می‌تواند سرعت انجام عملیات مرمت را افزایش دهد.
• حفاظت از بنا: داربست می‌تواند از بنا در برابر آسیب‌های ناشی از عوامل جوی و یا عملیات مرمت محافظت کند.

استفاده از داربست به عنوان یک ابزار ضروری در مرمت سازه‌های تاریخی، نقشی کلیدی در حفظ و احیای این آثار ارزشمند ایفا می‌کند. با انتخاب و استفاده صحیح از داربست می‌توان عملیات مرمت را با ایمنی و دقت بیشتری انجام داد و از این گنجینه‌های ملی برای نسل‌های آینده حفظ و نگهداری کرد[1].

3-8- تلفات ساختمانی در ایران

صنعت ساخت‌و‌ساز در ایران، با وجود نقش حیاتی آن در پیشرفت کشور، متأسفانه با چالش جدی بالا بودن آمار تلفات انسانی روبه‌رو است. آمار دقیق و به روز در این زمینه به طور  قابل دسترس نیست، اما برآوردها نشان می‌دهد که سالانه بین 800 تا 1000 نفر در حوادث ساختمانی جان خود را از دست می‌دهند. مطابق بند 8 ماده 2 قانون تأمین اجتماعی«حادثه» اتفاقی پیش‌بینی نشده است که تحت تأثیر عامل یا عوامل خارجی در اثر اتفاقی ناگهانی رخ داده و موجب بروز صدماتی بر جسم یا روان بیمه‌شده می‌شود. در ماده 60 قانون تأمین اجتماعی نیز حوادث ناشی از کار به حوادثی گفته می‌شود که در حین انجام وظیفه و مواقعی اتفاق بیفتد که بیمه‌شده در کارگاه یا ساختمان و محوطه آن مشغول انجام کار باشد و یا به دستور کارفرما در خارج از محوطه کارگاه، مأموریتی را برعهده گیرد.

به گفته رئیس گروه بررسی صحنه جرم سازمان پزشکی قانونی کشور درباره آمار متوفیان ناشی از حوادث محیط‌های کاری در سال ۱۴۰۲ در مجموع حوادث ناشی از کار، ۲۱۱۵ نفر جان خود را از دست داده‌اند که در مقایسه با مدت مشابه سال قبل که آمار تلفات 1900 نفر بود، ۱۱.۳ درصد افزایش داشته است. کارشناسان معتقدند که حوادث در حوزه ساختمان بیشترین آمار از تلفات نیروی کار را به خود اختصاص می‌‌‌دهد. آنطور که آمارها می‌‌‌گویند بیش از ۵۰ درصد حوادث ناشی از کار در کارگاه‌‌‌های ساختمانی اتفاق می‌‌‌افتد. یعنی به عبارتی نزدیک به 1000 نفر در سال 1402 جان خود را در کارگاه های ساختمانی از دست دادند. در بروز حوادث ناشی از کار عوامل متعددی تأثیرگذار هستند که از آن بین عامل انسانی در بیش از ۸۰ درصد حوادث نقش داشته است [8].

در سال 1402، 983 نفر از کارگران ایرانی جان خود را بر اثر سقوط از ارتفاع در محل کار از دست دادند. این رقم نشان‌دهنده 46.5 درصد از کل تلفات ناشی از حوادث شغلی در آن سال است و به منزله مرگ 5.79 کارگر در هر روز به دلیل سقوط از ارتفاع می‌باشد. در بررسی‌‌‌های انجام شده توسط بازرسان کار کشور، بیشترین علل حوادث منجر به فوت ناشی از کار در سال ۱۴۰۲ به علت سقوط کردن و لغزیدن بوده است [8].

9- چالش‌های موجود در طراحی و اجرای سازه‌های موقت داربست

طراحی و اجرای سازه‌های موقت داربست در ایران با چالش‌های متعددی روبه‌رو است که در ذیل به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود[4]:

1-9- فقدان آئین‌نامه‌ها و استانداردهای جامع

در ایران، آئین‌نامه‌ها و استانداردهای مدون و جامعی برای طراحی و اجرای سازه‌های موقت داربست وجود ندارد. این امر سبب می‌شود تا مجریان و طراحان داربست به ناچار از آئین‌نامه‌ها و استانداردهای سایر کشورها استفاده کنند که ممکن است با شرایط اقلیمی و جغرافیایی ایران همخوانی نداشته باشد.

2-9- عدم آموزش و تخصص کافی

متأسفانه، در ایران آموزش‌های تخصصی و کافی در زمینه طراحی و اجرای سازه‌های موقت داربست ارائه نمی‌شود. این امر سبب می‌شود تا افراد فاقد تخصص و تجربه کافی در این زمینه اقدام به طراحی و اجرای داربست نمایند که خطرات جانی و مالی بسیاری را به دنبال خواهد داشت.

3-9- استفاده از مصالح غیراستاندارد

در برخی موارد، از مصالح غیراستاندارد و نامرغوب در ساخت داربست استفاده می‌شود. این امر می‌تواند سبب کاهش مقاومت و پایداری داربست و افزایش احتمال وقوع حوادث شود.

4-9- نظارت ناکافی

نظارت کافی بر فرایند طراحی و اجرای داربست وجود ندارد. این امر سبب می‌شود تا تخلفات ایمنی به راحتی اتفاق بیفتد و جان کارگران و افراد حاضر در محل پروژه به خطر بیفتد.

5-9- عدم فرهنگ‌سازی مناسب

در ایران، فرهنگ‌سازی مناسبی در زمینه ایمنی کار در ارتفاع و استفاده از داربست انجام نشده است. این امر سبب می‌شود تا بسیاری از کارگران و افراد نسبت به خطرات کار در ارتفاع و ضرورت استفاده از تجهیزات ایمنی بی‌تفاوت باشند.

6-9- شرایط آب و هوایی

شرایط آب و هوایی ایران، به ویژه در مناطق گرم و خشک، می‌تواند بر پایداری و مقاومت داربست تأثیر منفی بگذارد.

7-9- محدودیت‌های بودجه

در برخی پروژه‌ها، به دلیل محدودیت‌های بودجه، از داربست‌های غیراستاندارد و یا با طراحی غیر اصولی استفاده می‌شود.

8-9- پیچیدگی‌های هندسی سازه

در برخی موارد، هندسه پیچیده سازه، طراحی و اجرای داربست را با چالش روبه‌رو می‌کند.

9-9- الزامات خاص برخی از پروژه‌ها

برخی از پروژه‌ها، مانند پروژه‌های مرمت و بازسازی بناهای تاریخی، الزامات خاص خود را در زمینه طراحی و اجرای داربست دارند.

10- آئین‌نامه‌ها و استانداردهای مهم مرتبط با داربست در ایران

1-10- استاندارد ملی ایران به شماره  1-15443

استاندارد ملی ایران به شماره  1-15443 مصوب سال 1397 ذیل تجهیزات کار موقت،  به الزامات عملکردی و طراحی عمومی داربست به شرح ذیل اشاره نموده است:

هدف از کاربرد یک داربست، ایجاد فضای کاری ایمن با دسترسی ایمن متناسب با آن کار است. این استاندارد، الزامات اجرای داربست کار را تعیین می‌کند. این الزامات اساسا از ماده سازنده داربست مستقل و اساس طراحی و الزامات را در نظر گرفته است. با توجه به وجود تعداد محدودی از حالات برای سازگاری با کاربردهای مختلف، از میان گزینه‌های مختلف باید یکی برای این استاندارد انتخاب می‌شد. سایر الزامات می‌توانند متناسب با مشخصات کار موجود در نظر گرفته شوند. بر اساس این الزامات، مجموعه ای از قوانین را می‌توان برای یک نوع خاص از تجهیزات مطرح کرد. این قوانین ممکن است استانداردی برای کاربرد عمومی و یا کاربرد در یک حرفه ی خاص باشد. به دلیل وابستگی ابعاد داربست به نوع کار و نحوه اجرا، باید قوانین ملی مربوطه در آن مد نظر قرار گیرند.

2-10- مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان ایران

مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان ایران نیز در خصوص سازه موقت داربست مواردی  چند به شرح ذیل بیان می‌کند:

• طراحی و اجرای داربست باید توسط افراد متخصص و با صلاحیت انجام شود.
• قبل از استفاده از داربست باید بازرسی و تأیید شود.
• حداکثر ارتفاع مجاز داربست 60 متر است.
• باید از نردبان مناسب برای دسترسی به سطوح مختلف داربست استفاده شود.
• استفاده از تجهیزات ایمنی فردی مانند کلاه ایمنی، کمربند ایمنی و کفش مناسب هنگام کار بر روی داربست الزامی است.
• بارگذاری بیش از حد مجاز بر روی داربست ممنوع است.
• در هنگام بارندگی و وزش باد شدید باید از کار بر روی داربست خودداری شود.

11- نمونه آئین‌نامه‌ها و استاندارد های بین المللی

• استاندارد EN 1004: این استاندارد اروپایی الزامات مربوط به طراحی، ساخت، نصب، بازرسی، نگهداری و استفاده از داربست‌های فلزی را تعیین می‌کند. این استاندارد به طور گسترده در سراسر جهان به عنوان مرجعی برای ایمنی داربست استفاده می‌شود.
• استاندارد BS 1139: این استاندارد بریتانیایی به الزامات طراحی، ساخت، نصب، بازرسی و نگهداری داربست‌های فلزی و چوبی می‌پردازد.
• استاندارد ANSI A10.8: این استاندارد آمریکایی الزامات مربوط به طراحی، ساخت، نصب، بازرسی، نگهداری و استفاده از داربست‌های فلزی و چوبی را تعیین می‌کند. این استاندارد به طور گسترده در ایالات متحده و کانادا استفاده می‌شود.
• استاندارد AS/NZS 1691: این استاندارد استرالیایی و نیوزلندی به الزامات طراحی، ساخت، نصب، بازرسی و نگهداری داربست‌های فلزی و چوبی می‌پردازد.
• راهنمای SAFE Work at Height: این راهنمای استرالیایی دستورالعمل هایی را برای کار ایمن در ارتفاع، از جمله استفاده از داربست ارائه می‌دهد. این راهنما توسط Safe Work Australia، مرجع ملی ایمنی و سلامت شغلی استرالیا، منتشر شده است.
• استاندارد CSA Z320-1: این استاندارد کانادایی الزامات مربوط به طراحی، ساخت، نصب و استفاده از داربست‌های فلزی را مشخص می‌کند. این استاندارد به طور گسترده در کانادا و سایر نقاط جهان استفاده می‌شود.

12- نقش و وظایف سوپروایزر در داربست‌بندی

سوپروایزر داربست باید از کافی بودن تجهیزات و سرعت پیشرفت کار اطمینان حاصل کند. آموزش کافی و حرفه ای به داربست بندها و آشنا کردن پیمانکاران با روش‌ها و دستورالعمل‌های اجرایی و گوشزد کردن مسوولیت‌ها از مهم‌ترین وظایف سوپروایزر داربست می‌باشد. همچنین همکاری و هماهنگی بین پیمانکاران در رابطه با مسایل داربست‌بندی و راه‌اندازی سیستم  Scaff Tag  به عهده وی می‌باشد. از دیگر وظایف سوپروایزر، ایجاد سیستم مدون در رابطه با تاریخ نصب، بازرسی، مجوزهای لازم و بازرسی از داربست می‌باشد. از دیگر وظایف وی در زمینه بازرسی داربست باید به نکات زیر توجه داشت [9]:

• داربست هر هفته توسط ناظر داربست بررسی شود و نتیجه آن در دفتر ثبت شود.
• سکوی کار بایستی همیشه باز و خلوت باشد.
• حداقل پهنای راه عبوری سکوی کار برای 5 الوار 432 میلیمتر است.
• حداقل پهنای راه عبوری سکوی کار برای 6 الوار حداقل 635 میلیمتر است.
• هرگونه اعمال تغییرات در ساختمان داربست بدون اطلاع داربست بند ممنوع است.
• داربست فقط برای کاری که تعریف شده مورد استفاده قرار گیرد نه کار دیگر!
• هر نوع حادثه و آسیب به ساختمان داربست نظیر ریزش، کج شدگی، برخورد ماشین، کنده شدن کانال زیر پایه‌های
• داربست و ... به داربست بند اطلاع داده شود.
• بازرسی از داربست، قبل از نصب، هفته‌ای یکبار، بعد از شرایط نامناسب جوی نظیر باد شدید، بعد از صدمات وارده.

داربست نظیر تصادف خودرو و بعد از انجام تعمیرات و اصلاحات سیستم Scafftag بایستی انجام شود. از دیگر وظایف سوپروایزر، بررسی چک لیست داربست می‌باشد. در این زمینه باید مطمئن شوید که داربست توسط افراد ماهر بسته شده است. از متریال آسیب دیده و صدمه دیده استفاده نشود. پرمیت نصب داربست صادر شده باشد. کار بدون مشورت با داربست ثبات و ایمنی لازم را دارد یا خیر؟

• پیش‌بینی‌های لازم جهت سقوط ابزار و وسایل انجام شده یا خیر؟
• نردبآن‌ها سالم هستند، کجی یا شکستگی ندارند؟
• آیا طول نردبآن‌ها به اندازه کافی بلند می‌باشد و دستگیره ایمن دارند؟
• آیا انتهای نردبان خوب محکم شده تا سر نخورد؟
• آیا پایه نردبان توسط گوه یا چیز دیگر محکم شده است؟
• الوارها روی پله هستند یا خیر؟
• آیا نردبآن‌های چوبی رنگ شده‌اند؟
• آیا سایر کارگران از برپایی داربست اطلاع دارند یا خیر؟

13- ارتباط سوپروایزر داربست و مهندس ناظر ساختمان

نقش مهندس ناظر ساختمان در پروژه‌های ساختمانی از اهمیت بالایی برخوردار است. آن‌ها وظایف مختلفی را بر عهده دارند، از جمله:

1-13- نظارت بر اجرای طرح‌ها و مشخصات

مهندس ناظر باید از نزدیک بر تمام جنبه‌های ساخت‌و‌ساز نظارت کند تا اطمینان حاصل کند که پروژه مطابق با طرح‌ها و مشخصات انجام می‌شود.

2-13- بررسی و تأیید نقشه‌ها و محاسبات

مهندس ناظر باید تمام نقشه‌ها و محاسبات مربوط به پروژه را بررسی و تأیید کند تا از صحت و دقت آن‌ها اطمینان حاصل کند.

3-13- انجام بازرسی‌های دوره‌ای

مهندس ناظر باید به طور منظم از محل پروژه بازدید کند و بازرسی‌های دوره‌ای انجام دهد تا از پیشرفت پروژه و رعایت استانداردهای ایمنی و کیفی اطمینان حاصل کند.

4-13- صدور گواهی‌های لازم

مهندس ناظر در مراحل مختلف پروژه، گواهی‌های لازم را صادر می‌کند، مانند گواهی پایان کار.

5-13- تهیه گزارشات

مهندس ناظر باید گزارشات دوره‌ای از پیشرفت پروژه و هرگونه مشکل یا مغایرت را تهیه و به مراجع ذیربط ارائه دهد.

سوپروایزر داربست و مهندس ناظر ساختمان هر دو نقش مهمی در ایمن و با کیفیت بودن ساخت‌و‌ساز ایفا می‌کنند. همکاری و هماهنگی بین این دو نقش برای دستیابی به بهترین نتایج ضروری است.

14- ارتباط بین سوپروایزر داربست و مهندس ناظر ساختمان در چندین مرحله کلیدی صورت می‌گیرد

1-14- قبل از شروع کار

• مهندس ناظر باید نقشه های داربست‌بندی را تهیه یا تأیید کند.
• سوپروایزر داربست باید نقشه های داربست‌بندی را بررسی و از صحت و انطباق آن‌ها با الزامات ایمنی اطمینان حاصل کند.
• مهندس ناظر و سوپروایزر داربست باید در مورد جزئیات نصب داربست با یکدیگر مشورت و هماهنگی لازم را انجام دهند.

2-14- حین انجام کار

• سوپروایزر داربست باید بر مراحل نصب، استفاده و جمع آوری داربست نظارت داشته باشد.
• مهندس ناظر باید به طور منظم از محل پروژه بازدید و از عملکرد صحیح داربست اطمینان حاصل کند.
• سوپروایزر داربست باید در صورت مشاهده هرگونه مشکل یا نقص در داربست، به مهندس ناظر گزارش دهد.
• مهندس ناظر باید در صورت لزوم، دستورالعمل های لازم را برای رفع مشکل به سوپروایزر داربست صادر کند.

3-14- بعد از اتمام کار

• سوپروایزر داربست باید داربست را به طور ایمن جمع آوری کند.
• مهندس ناظر باید از جمع آوری صحیح داربست اطمینان حاصل کند.
• سوپروایزر داربست باید گزارشی از عملکرد داربست در طول پروژه به مهندس ناظر ارائه دهد.

علاوه بر این موارد، سوپروایزر داربست و مهندس ناظر ساختمان باید در طول پروژه با یکدیگر در ارتباط باشند و هرگونه مشکل یا نگرانی را به طور سریع به یکدیگر اطلاع دهند.

15- همکاری و هماهنگی بین سوپروایزر داربست و مهندس ناظر ساختمان می‌تواند به موارد زیر کمک کند

• افزایش ایمنی کارگران در محل پروژه
• کاهش خطر سقوط از داربست
• بهبود کیفیت ساخت‌و‌ساز
• کاهش هزینه های پروژه
• کاهش زمان ساخت‌و‌ساز

در نهایت، ارتباط موثر بین سوپروایزر داربست و مهندس ناظر ساختمان برای موفقیت هر پروژه ساخت‌و‌سازی ضروری است.

16- جمع‌بندی

در ایران به دلیل صرفه‌جویی در هزینه‌ها از نظارت کافی و طراحی مناسب داربست در پروژه‌ها غفلت می‌شود و از داربست‌هایی استفاده می‌شود که استانداردهای لازم در آن‌ها استفاده نشده است. طراحی، نظارت و اجرای استاندارد داربست، نه تنها برای حفظ ایمنی جانی و مالی افراد در محل پروژه ضروری است، بلکه به لحاظ فنی و اقتصادی نیز فواید قابل‌توجهی برای پروژه‌های ساختمانی و عمرانی به همراه دارد. با توجه به ضرورت جلوگیری از افزایش حوادث و تلفات ناشی از سقوط در ساختمان همچنین با توجه به دسترسی بهتر نیروی انسانی که قطعاً منجر به افزایش کیفیت کار خواهد شد، افزودن نقشه طراحی سازه موقت داربست استاندارد در زمان بررسی و تأیید نقشه‌های ساختمانی و نظارت مستمر و دقیق مهندسان ذی‌صلاح بر کار مجریان تجربی صلاحیت‌دار ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. لذا  نقش سوپروایزر داربست و ارتباط وی با مهندس ناظر ساختمان اهمیت و ضرورتی انکارناپذیر است که با اهتمام سازمان نظام‌مهندسی ساختمان در ملزم نمودن مهندسان ذی‌صلاح در رعایت بندهای مربوط به داربست‌بندی در مبحث دوازده مقررات ملی ساختمان و استاندارد ملی ایران به شماره 15443 به این مهم جامه عمل پوشانده شود.

بهروز فرح شیرازی¹، مختار آذرنیوشان²

1- کارشناس عمران و کارشناس ارشد زنجیره تأمین، رئیس کمیسیون صادارات خدمات فنی و مهندسی سازمان نظام‌مهندسی ساختمان

2- کارشناس ارشد عمران، مهندس پایه یک طراحی، نظارت، اجرا