1- اتاق مهندسی ساختمان و معماری

اتاق مهندسان ساختمان و معماری¹، اتاق‌های شانزده‌گانه‌ای است که در شانزده ایالت فدرال جمهوری آلمان فعال می‌باشند، که شامل تخصص‌های زیر و سایر رشته‌های مربوط به فعالیت‌های عمرانی و ساختمان است [1]:

مهم‌ترین شرط عضویت در این اتاق‌ها دارا بودن مدرک تحصیلی در رشته مربوطه است. از آنجا که دانشگاه‌ها در تأسیس رشته‌های روزآمد و حذف رشته‌های غیر کاربردی مستقل هستند، تخصیص عنوان یکسان برای رشته‌های جدیدالتأسیس در بین دانشگاه‌ها میسر نیست، از این‌رو اتاق مهندسان ساختمان با در‌نظر گرفتن محتوای دروس در هر رشته جدید نسبت به ارزشیابی آن رشته، اقدام مقتضی به عمل می‌آورد. عضویت در این اتاق‌ها به دو دسته اعضای اجباری و اعضای داوطلب تقسیم می‌شود.

2-1- اعضای اجباری

اعضای اجباری در اتاق‌های مهندسی شامل مهندسانی هستند که عنوان «مهندس مشاور» به آن‌ها داده می‌شود [2]. باید اشاره کرد که مطابق قوانین ذی‌ربط در کشور آلمان، برای استفاده از عناوینی مانند دکتر، مهندس و غیره؛ فارغ‌التحصیلان رشته‌های مرتبط با ساختمان و ساخت‌و‌ساز، ملزم به عضویت در یکی از شانزده اتاق مهندسان ساختمان در سراسر آلمان می‌باشند. بنابراین اگر عضو اجباری قصد استفاده از عنوان دکتر یا مهندس داشته باشد، باید دارای یکی از مدارک اشاره شده در زیر باشد:

• (Dipl-ing): مهندس فارغ‌التحصیل از دانشگاه‌های ایالتی و عمومی.
• (Dr-ing): دکتر با گرایش فنی-مهندسی فارغ‌التحصیل از دانشگاه‌های ایالتی و عمومی.
• Dipl-ing-(FH))): مهندس تکنولوژی فارغ‌التحصیل از دانشگاه‌های فنی و حرفه‌ای ، علمی_کاربردی.
• Dr-ing-(FH))): دکترا با گرایش تکنولوژی فارغ‌التحصیل از دانشگاه‌های فنی و حرفه‌ای، علمی_کاربردی.
• FH‌ مخففFach Hochschule به معنی مدارس/دانشگاه‌های فنی.

3-1- عضویت غیر اجباری

عضویت غیراجباری به کارکنان بخش‌های دولتی و غیردولتی، کارمندان نهادها، سازمان‌ها و فارغ‌التحصیلان رشته‌های مهندسی که در نهادهای تجاری مرتبط و تأثیرگذار در امور مهندسی مشغول به فعالیت هستند، اطلاق می‌شود[2].

4-1- وظایف اصلی اتاق‌ها

بر اساس قانون وظایف اصلی این اتاق‌ها شامل موارد زیر است [3]:

• حمایت از تمامی اعضای خود
• تضمین حقوق مصرف‌کننده از طریق صیانت شغل «مهندس مشاور».
• نظارت بر نحوه برنامه‌ریزی، اجرا و همچنین کیفیت ساخت‌وساز.
• رفع و رجوع دعواهای خارج از دادگاه توسط کمیسیون حل اختلاف فعال در اتاق‌ها.
• مشاوره و پشتیبانی ادارات و دادگاه‌ها توسط گزارش‌های تخصصی و نظرسنجی‌ها.
• تضمین امنیت اجتماعی اعضا از طریق نظام‌مند کردن حقوق بازنشستگی برای اعضا.
• مشاوره و نظارت بر اعلان‌های مسابقات برنامه‌ریزی و طراحی توسط نهادها، سازمان‌ها ، شرکت‌ها.
• معرفی کارشناسان معتبر دولتی.
• حمایت‌های (مالی) اعضا برای آموزش‌های تکمیلی.
• گواهی حق ساخت‌و‌ساز و مهندسان مربوطه.
• تنظیم لیست مهندسان ناظر و دارای حق ساخت‌و‌ساز.

اتاق مهندسی ساختمان شامل هیئت نمایندگان، هیئت رئیسه، کمیسیون‌های مختلف و همچنین کمیسیون کارشناسان است. از جمله کمیسیون‌هایی که در تمامی اتاق‌های شانزده‌گانه مشترک است، به شرح ذیل است [4]:

اتاق‌های ایالتی در سال ۱۹۸۹ نسبت به پایه‌گذاری اتاق مرکزی مهندسان ساختمان آلمان² که متشکل از نمایندگان اتاق‌های شانزده‌گانه ایالتی است، برای متمرکز نمودن فعالیت‌های حرفه‌ای اتاق‌ها، رایزنی و گفت‌وگو در سطح دولت مرکزی برای ارتقا و حفظ جایگاه حقوقی، حرفه‌ای و گسترش فعالیت‌ها در سطح ملی و بین‌المللی شکل گرفته است. اعضای اتاق مهندسی ساختمان هر پنج سال یک‌بار اعضای هیئت نمایندگان را با رأی مستقیم خود انتخاب می‌کنند. در مرحله بعد، این هیئت نمایندگان، به نوبه خود اعضای کمیسیون‌ها را انتخاب می‌کنند [5]. لازم به ذکر است ایالت نوردراین-وستفالن با داشتن بیش از ۱۰۰۰۰ عضو بزرگ‌ترین اتاق ایالتی مهندسان ساختمان در آلمان می‌باشد. همچنین با در‌نظر گرفتن ماهیت مستقل اتاق مهندسان ایالت‌ها، هر ایالت می‌تواند نسبت به تشکیل کمیسیون‌های مختلف بر حسب ضرورت در آن ایالت اقدام نماید. برای مثال در ایالت نوردراین-وستفالن که دارای بیشترین تراکم جمعیتی، فارغ‌التحصیلان دانشگاهی و بالطبع فعالیت‌های عمرانی است، کمیسیون‌ها به ترتیب زیر تشکیل می‌شوند [6].

• کمیسیون ثبت‌نام «مهندسان مشاور»،
• کمیسیون آموزش،
• کمیسیون حقوق کار،
• کمیسیون مالی،
• کمیسیون حقوقی اتاق مهندسی،
• کمیسیون خدمات عمومی،
• کمیسیون برنامه‌ریزی و ساخت،
• کمیسیون کارشناسان معتبر،
• کمیسیون حل اختلاف،
• کمیسیون مسابقات،
• کمیسیون انرژی و تجهیزات فنی،
• کمیسیون زیرساخت‌ها،
• کمیسیون صندوق بازنشستگی.

نظارت بر عملکرد اتاق‌های مهندسان در هر ایالت تحت نظارت مستقیم وزارت ایالتی «ساختمان، مسکن، توسعه شهری، حمل‌ونقل و زیرساخت‌های دیجیتال» فعالیت می‌نماید.³

2- اتاق معماری و شهرسازی

دسته دیگر از اتاق‌های مهندسان، اتاق معماری و شهرسازی⁴ است. اتاق‌های معماری در سطح ایالتی مجموعاً شانزده عدد و متعلق به بخش غیر دولتی است و تحت قوانین حقوق عمومی و نظارت وزارت ساخت‌و‌ساز، راه و زیرساخت‌های دیجیتال ایالتی آلمان اداره می‌شوند. در مجموع این اتاق‌ها در سراسر جمهوری فدرال آلمان بیش از ۱۳۳ هزار عضو دارند و اعضای هیئت مدیره آن‌ها بالغ بر ۱۵۵ نفر است. در میان ایالات شانزده‌گانه آلمان، ایالت نوردراین-وستفالن با داشتن ۳۱۰۰۰ عضو بالاترین میزان اعضا را در بین ایالات آلمان دارا می‌باشد. وظیفه اصلی اتاق‌های معماری صیانت شغلی معماران، معماران داخلی، طراحان منظر و شهرسازان است و به مثابه صنفی برای دفاع از حقوق این مهندسان به شمار می‌رود [7]. شرایط عضویت در این اتاق‌ها به‌صورت فوق می‌باشد؛ تحصیل در یکی از رشته‌های شهرسازی، معماری، معماری منظر، معماری داخلی با طی سنوات تحصیلی حداقل چهار سال در مقطع لیسانس. فارغ‌التحصیلان دوره‌های لیسانس سه ساله و کمتر، ملزم به داشتن حداقل سه الی شش سال فعالیت حرفه‌ای در زمینه مربوطه می‌باشند. در ایالات مختلف این مبنا و میزان متفاوت است. برای مثال در ایالت نوردراین-وستفالن داشتن مدرک تحصیلی در یکی از این چهار رشته و حداقل دو سال سابقه کار حرفه‌ای در زمینه معماری یا شهرسازی پیش نیاز ارائه درخواست عضویت است [8]. از لحاظ مدیریتی اتاق‌های معماری، اعضا شخصاً در انتخاب هیئت مدیره تصمیم‌گیری می‌کنند و با پرداخت حق عضویت و دیگر کمک‌های داوطلبانه حمایت مالی را برای اتاق فراهم می‌آورند. بالاترین ارگان اتاق معماری هیئت نمایندگان آن است که هر پنج سال یک‌بار توسط اعضای اتاق معماری انتخاب می‌شوند. از ترتیب تعداد رأی‌ها در انتخابات هیئت نمایندگی اعضای هیئت رئیسه و رئیس اتاق معماری مشخص می‌شوند. لازم به ذکر است که هیئت رئیسه شامل رئیس، سه معاون و شش تا حداکثر یازده عضو دیگر می‌باشد [9].

در مقیاس ملی نیز، اتاق فدرال معماران آلمان⁵ مستقر در برلین که از نمایندگان اتاق‌های ایالتی شکل می‌گیرد، به عنوان نهاد ناظر بر اتاق‌های شانزده‌گانه معماری فعال در آلمان و همچنین حفاظت از منافع اعضای بیش از ۱۳۳ هزارنفری [1] این اتاق‌ها در مقیاس ملی و بین‌المللی فعالیت می‌کند. که در این میان6/86 درصد به عنوان طراح ساختمان، 6/5 درصد از آن‌ها به عنوان طراح منظر، ۵ درصد به عنوان طراحان داخلی و 4/3 درصد در حوزه برنامه‌ریزی شهری مشغول به ایفای نقش هستند. فارغ‌التحصیلان رشته‌های مرتبط جهت عضویت و استفاده قانونی از عنوان «معمار» و یا «شهرساز»، موظف به گذراندن ۸۰ ساعت کلاس‌های آموزشی تکمیلی ارائه‌شده توسط اتاق‌های معماری هستند. در رشته‌های مهندسی معماری، معماری داخلی و طراحی منظر مهندسان باید بتوانند سابقه سه ماهه به عنوان ناظر ساخت را ارائه دهند. همچنین جایی که به عنوان محل سکونت اصلی فعلی شخص ثبت شده است، برای عضویت در اتاق معماری ایالت مربوطه ضروری است. به هر روی معماران با طی مراحل رسمی عضویت در اتاق‌های معماری که پس از بررسی یک هیئت مستقل انجام می‌گیرد و همچنین گذراندن دوره‌های اجباری و دریافت عنوان «معمار» و یا «شهرساز» و برخوردار شدن از حق «امضای قانونی» از این اتاق‌ها خود را ملزم به رعایت قوانین بسیار سختگیرانه آن‌ها می‌دانند. اتاق‌های معماری از سوی دولت مرکزی و ایالتی به عنوان نهاد ناظر بر فرایندهای معماری و شهرسازی نیز تفویض اختیار شده‌اند.

اتاق‌های معماری خدمات گسترده‌ای را برای اعضای خود ارائه می‌دهند که این خدمات شامل فراهم آوردن به روزترین اطلاعات در زمینه ساخت‌وساز، مشاوره‌های حقوقی و تخصصی در زمینه برنامه‌ریزی، ساخت و همچنین ارائه دوره‌های آموزشی تکمیلی می‌باشد. علاوه بر این، مؤسسات بر کیفیت معماری و شهرسازی در سطح هر ایالت نظارت می‌کنند. چه در زمینه‌های مسابقات طراحی شهری و چه در زمینه‌های آموزش تکمیلی اتاق‌های معماری سعی بر آن دارند که کیفیت برنامه‌ریزی و ساخت به نحوی باشد که کمترین آسیب را به محیط زیست وارد نماید.

وظایف محوله از سوی جامعه حرفه‌ای، دولت مرکزی و ایالتی بر دوش این اتاق‌ها به شرح ذیل است:

• ارتقای فرهنگی و حرفه‌ای معماری، ساخت‌و‌ساز، توسعه شهری و معماری منظر.
• ارتقای دانش معماری و شهرسازی و همچنین بازآموزی و آموزش پیوسته معماران و شهرسازان عضو.
• کمک به بهبود و ارتقای قوانین.
• مشاوره و پشتیبانی ادارات، محاکم قضایی و دادگاه‌ها توسط گزارش‌های تخصصی و نظرسنجی‌ها.
• تضمین امنیت اجتماعی، شهرت معماران، شهرسازان و حفظ جایگاه.
• تنظیم لیست معماران و شهرسازان واجد شرایط عضو. ⁶

به عنوان صنف حامی معماران و شهرسازان، اتاق‌های معماری تلاش می‌کنند تا نقشی را در سطوح تصمیم سازی و تبیین سیاست‌های مدیریتی شهری و ایالتی نیز ایفا کنند تا شرایط مناسب کاری و حرفه‌ای معماران و شهرسازان را تضمین نمایند. اتاق معماری با اتاق مهندسی ساختمان هر ایالت بر اساس قانون همکاری تنگاتنگی دارد و این دو پیوسته موظف به مبادلات اطلاعاتی بین یکدیگر می‌باشند، اتاق‌های معماری نیز همانند اتاق‌های مهندسی، تحت نظارت وزارت راه، ارتباطات و زیر ساخت هر ایالت می‌باشد.

اطلاعات آماری

• تعداد کل اعضای اتاق‌های معماری و شهرسازی در جمهوری فدرال آلمان تا ابتدای سال میلادی ۲۰۱۷ :132805 نفر.
• تعداد کل اعضای اتاق‌های شانزده‌گانه مهندسان ساختمان در جمهوری فدرال آلمان تا ابتدای سال میلادی ۲۰۱۷: ۴۳۰۰۰ نفر (متشکل از اعضای حقیقی و حقوقی).

3- پی‌نوشت

1  ingenieurkammer-Bau -

2  Bundesingenieurkammer -

 3- با توجه به شیوه حکومتی فدرال در جمهوری آلمان و اختیار ایالت ها در طراحی دولت ایالتی ، نام وزارت خانه ها و همچنین حدود اختیارات آنها در ایالات ۱۶ گانه متفاوت می باشد.

4- Architektenkammer

5-  Bundesarchitektenkammer

6- لازم به ذکر است در صورت عدم طی نمودن دوره های بازآموزی، فرد  از قرار گرفتن  در لیست  معماران و شهرسازان منع میگردد و عدم درج  نام فرد در لیست به منزله واجد شرایط نبودن برای ارجاع و انجام فعالیت حرفه ای می باشد.

شهرام صادقی

دکتری شهرسازی، برنامه‌ریزی حمل‌و‌نقل منطقه‌ای، مرکز تحقیقات پیشرفته در سیستم‌های شهری، دانشگاه دویسبورگ-اسن، آلمان